Yn ein digwyddiad Cyfres Ymglymiad diweddar yn Aberystwyth, fe wnaethom archwilio sut y gall dinasyddion helpu i wireddu nod Cymru Lewyrchus o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Drwy brofiad panelwyr, trafodaeth, ac ymarfer Caffi'r Byd, fe wnaethom ddatgelu mewnwelediadau allweddol ar rôl iaith, cydweithio, a chynnwys dinasyddion wrth fynd i'r afael â thlodi a gyrru newid ystyrlon. Dyma chwe phrif beth i'w cofio o'r diwrnod.
1. Pŵer iaith: fframio'r sgwrs ar gyfer cynhwysiant
Mae iaith yn chwarae rhan hanfodol wrth lunio sut mae pobl yn ymgysylltu â thrafodaethau ynghylch tlodi, ond mae dod o hyd i'r cydbwysedd cywir yn allweddol. Nododd y panelwyr Dave Gittins, cyfarwyddwr Asiantaeth Ynni Hafren Gwy, a Sophie Buckley, rheolwr rhaglen Cryfhau Cymunedau gyda PAVS, y gall termau fel 'tlodi' weithiau fod yn rhwystr - nid yw llawer o bobl yn uniaethu â'r label ac efallai y byddant yn datgysylltu o sgyrsiau o ganlyniad.
Ar yr un pryd, rhybuddiodd eraill rhag meddalu iaith i'r pwynt lle mae realiti tlodi yn cael ei guddio. Fel y dywedodd Geraldine Murphy o Gyngor ar Bopeth Sir Benfro, “nid yw esgus nad yw tlodi yn bodoli yn beth cywir na moesegol i'w wneud”. Mae cydnabod tlodi yn agored wrth sicrhau hefyd bod iaith yn gynhwysol ac yn grymuso yn gydbwysedd cain ond angenrheidiol.
Gall sefydlu iaith a rennir sy'n briodol ar gyfer y lleoliad ac a ddatblygir ar y cyd â chymunedau helpu i adlewyrchu profiadau bywyd heb atgyfnerthu stigma a chreu sgyrsiau sydd yn agored ac yn grymuso, gan sicrhau bod y rhai yr effeithir arnynt gan dlodi yn teimlo eu bod yn cael eu clywed a'u cynnwys.
2. Datgelu 'tlodi cudd' a heriau gwledig
Mae risg y caiff tlodi a ffyniant eu gweld drwy lens ariannol yn unig, pan mewn gwirionedd maent yn cwmpasu llawer mwy – gall tlodi cyfle, hyder a phrofiad i gyd gyfrannu at gylch hunanbarhaol.
Yn aml, mae tlodi gwledig yn parhau i gael ei anwybyddu oherwydd gwasgariad daearyddol, cysylltiadau trafnidiaeth gwael, a mynediad cyfyngedig at wasanaethau. Mewn rhai cymunedau, mae absenoldeb llwybrau bysiau neu glybiau ieuenctid wedi bod yn norm erioed, gan ei gwneud hi'n anoddach cydnabod y bylchau hyn fel rhwystrau go iawn y mae angen mynd i'r afael â nhw.
Yr her yw nid yn unig gwneud y materion hyn yn weladwy ond hefyd sicrhau bod cymorth yn cyrraedd y rhai sydd ei angen fwyaf. Gall ymgysylltu mewn cymunedau gwledig fod yn arbennig o anodd – efallai y bydd angen ymdrech sylweddol dim ond i gysylltu â nifer fach o bobl. Mae hyn yn gwneud mannau cyfarfod hygyrch a dulliau sy'n cael eu gyrru gan y gymuned yn hanfodol ar gyfer newid ystyrlon.
3. Mesur llwyddiant: y tu hwnt i fetrigau traddodiadol
Mae gofyn i ni'n hunain, 'beth a olygwn wrth lwyddiant?' yn gam cyntaf pwysig wrth ddeall ble rydym ni a ble rydym ni eisiau bod. Nid yw dangosyddion economaidd traddodiadol ar eu pen eu hunain yn dal yn llawn beth mae ffyniant yn ei olygu i gymunedau. Tynnodd trafodaethau sylw at yr angen i fesur llwyddiant trwy brofiad byw, lles cymunedol, a gallu pobl i ddylanwadu ar benderfyniadau sy'n effeithio arnynt.
Gall dulliau awgrymedig fel 'Y Newid Mwyaf Arwyddocaol' a gwerthusiadau sy'n seiliedig ar leoedd helpu i asesu effaith wirioneddol. Y nod yw i fwy o bobl deimlo eu bod yn cymryd rhan weithredol mewn llunio gwasanaethau, gan wybod bod eu cyfraniadau'n cael eu gwerthfawrogi ac yn chwarae rhan wrth gyflawni canlyniadau a rennir ar gyfer eu cymunedau.
4. Mae llwybrau presennol i gymunedau yn bodoli
Mae sefydliadau’r trydydd sector ac asedau cymunedol presennol yn darparu llwybrau hanfodol i gymunedau. I lawer o bobl sy’n profi tlodi, elusennau a sefydliadau arbenigol yw’r pwynt cymorth cyntaf, yn aml cyn gwasanaethau statudol. Mae’r sefydliadau hyn, ynghyd â rhwydweithiau lleol, busnesau a mentrau cymunedol, wedi meithrin perthnasoedd dibynadwy, gan greu cysylltiadau parod y gellir eu defnyddio i gyrraedd a chefnogi’r rhai mewn angen.
Mae gan gymunedau eu hunain gyfoeth o asedau a all chwarae rhan hanfodol wrth fynd i'r afael â thlodi. Yn aml, rhwydweithiau anffurfiol, sôn am bobl, a hyrwyddwyr cymunedol yw'r glud sy'n dal systemau cymorth lleol at ei gilydd. Mae asedau fel ysgolion gwledig, brecwastau ffermwyr, mentrau cymdeithasol, a digwyddiadau diwylliannol hefyd yn cyfrannu at wydnwch cymunedol.
Rhaid cydnabod sefydliadau’r trydydd sector a’r asedau cymunedol hyn fel partneriaid allweddol wrth fynd i’r afael â thlodi – nid fel ôl-ystyriaeth ond fel rhan annatod o wneud penderfyniadau. Rhaid i gydweithio rhwng gwasanaethau cyhoeddus, y sector gwirfoddol, a mentrau gwaelodol fod yn hirdymor ac yn rhagweithiol, yn hytrach nag ymateb i argyfyngau yn unig.
5. Yr awydd cynyddol am gydweithio a chyfranogiad ystyrlon
Un o'r negeseuon cryfaf o'r digwyddiad oedd y brwdfrydedd cynyddol dros gyd-gynhyrchu. Mynegodd llawer o gyfranogwyr awydd i gyfranogiad ystyrlon gan ddinasyddion ddod yn norm yn hytrach nag yn eithriad.
Fodd bynnag, roedd cydnabyddiaeth gref hefyd fod yn rhaid gwneud cynnwys yn dda. Pwysleisiodd Dave Gittins y dylai “y baich fod ar y darparwr gwasanaeth i sicrhau bod yr amseru’n iawn i’r rhai sy’n cymryd rhan”, gan dynnu sylw at bwysigrwydd dylunio ymgysylltiad o amgylch argaeledd ac anghenion pobl. Atgyfnerthodd Sophie Buckley hyn, gan ddatgan y dylai “cynnwys pobl â phrofiad byw o fewn dylunio gwasanaethau fod yn ofyniad, nid dim ond yn ddewis ychwanegol”.
Symud ymlaen
Mae'r mewnwelediadau o'n digwyddiad yn cadarnhau bod cyflawni Cymru Lewyrchus yn gofyn am fwy na thwf economaidd – mae'n galw am newid yn y ffordd rydym yn siarad am dlodi, yn mesur llwyddiant, ac yn cynnwys cymunedau wrth lunio atebion, efallai gan alinio arfer ag arfer yr Economi Llesiant .
Wrth i ni symud ymlaen, mae angen i ni adeiladu ar y trafodaethau hyn i greu dulliau mwy cynhwysol, dan arweiniad y gymuned, o fynd i'r afael â thlodi. Mae'r awydd am newid yno – nawr mae'n ymwneud â throi dysgu yn weithredu.
Eisiau dylanwadu ar benderfyniadau lleol a chenedlaethol i fynd i'r afael â stigma tlodi? Mae Rhwydwaith Mewnwelediad i Stigma Tlodi Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru yn cynnal eu cyfarfod ar-lein nesaf ar 12 Chwefror 2025, 10:00 – 12:00. Ewch yma i gofrestru !