Yr wythnos diwethaf roeddwn i yng nghynhadledd WLGA yn Abertawe, lle am y drydedd tro mewn blwyddyn cefais fy hun yn gwrando ar Syr Michael Marmot yn cyflwyno ei wyth egwyddor ar gyfer ecwiti iechyd ac yn rhannu'r ystadegau sy'n dangos yr anghydraddoldeb iechyd cynyddol ar draws ein rhanbarthau. Ym mis Mehefin 2025, cyhoeddodd Llywodraeth ddiwethaf Cymru y byddai Cymru yn dod yn ' Genedl Marmot ' gyntaf y byd gyda blaenoriaeth barhaus ar fynd i'r afael ag achosion sylfaenol anghydraddoldeb iechyd o fewn Rhaglen Lywodraethu'r llywodraeth newydd. Rydym yn dda ar y datganiadau a'r ymrwymiadau beiddgar hyn yng Nghymru. Ond beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd yn ymarferol? Sut y bydd yn gwneud gwahaniaethau pendant, bob dydd i fywydau pobl ledled Cymru sy'n wynebu'r anghydraddoldebau dwfn y mae'r 'Egwyddorion Marmot' hyn yn ceisio mynd i'r afael â nhw?
Yng nghynhadledd WLGA, codwyd gweithredu lleol fel yr ateb, fodd bynnag, ychydig a rannwyd yn araith Marmot ynglŷn â sut y bydd hyn yn digwydd mewn gwirionedd, yn enwedig mewn systemau a phrosesau sector cyhoeddus sy'n newid ac sydd ar hyn o bryd yn cynnal y status quo o dwf syfrdanol mewn anghydraddoldeb iechyd.
Beth mae Egwyddorion y Marmot yn ei ddweud mewn gwirionedd
Mae wyth Egwyddor Marmot , o roi'r dechrau gorau mewn bywyd i bob plentyn, i fynd i'r afael â hiliaeth a mynd ar drywydd cynaliadwyedd amgylcheddol, yn seiliedig ar syniad syml nad yw iechyd yn cael ei wneud yn bennaf mewn ysbytai. Mae'n cael ei lunio gan ble mae pobl yn byw, pa waith maen nhw'n ei wneud, sut maen nhw'n cael eu trin, ac a oes ganddyn nhw reolaeth wirioneddol dros eu bywydau.
Fel y dywedodd Marmot ei hun, “mae gofal iechyd yn bwysig, ond mae amgylchiadau cymdeithasol yn bwysicach. Rhaid i gydraddoldeb iechyd fod yn flaenoriaeth i bob gwasanaeth, nid dim ond y GIG.”
Nid yw hyn yn radical. Mae unrhyw un sy'n gweithio yn ein cymunedau wedi gweld effaith uniongyrchol tai diogel, cyflogau teg, addysg ac amgylcheddau glân ar lesiant ers tro byd. Mae eiriolwyr dros weithredu ar yr hinsawdd, hawliau anabledd, a chydraddoldeb hiliol wedi treulio degawdau yn rhannu tystiolaeth ac yn ymgyrchu yn erbyn gwahaniaethu systemig i wella ansawdd bywyd ar y cyd. Mae'n newyddion da bod atal a phenderfynyddion cymdeithasol bellach ar yr agenda, ond rhaid iddo fynd y tu hwnt i siartiau data llwm a fframwaith strwythurol cyfleus. Mae angen buddsoddiad a gweithredu hirdymor gan weithio gyda'r cymunedau sydd â'r wybodaeth a'r profiad i wneud gwahaniaeth.
Os yw iechyd yn cael ei lunio gan amodau bywydau pobl, yna rhaid i'r bobl sy'n byw'r bywydau hynny fod yn bartneriaid yn eu newid, nid yn dderbynwyr goddefol strategaethau a gynlluniwyd hebddynt. Mae hon yn ddadl ddemocrataidd cymaint ag un iechyd cyhoeddus, ynglŷn â phwy sy'n cael ei wrando a phwy sy'n rhan o wneud newid.
Y newid sydd ei angen ar lywodraethau lleol
Roedd yn gwbl adfywiol clywed Ellis Cooper o Gyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful yn atgoffa'r ystafell yn ystod digwyddiad ymylol fod pobl go iawn y tu ôl i bob set ddata yn byw trwy'r profiadau parhaus hyn o anghydraddoldeb iechyd. Mae gormod o'r ffocws sefydliadol presennol yn parhau i fod ar gyrff cyhoeddus yn siarad â chyrff cyhoeddus eraill am dueddiadau data yn hytrach nag ymgysylltu'n uniongyrchol â'r unigolion yr effeithir arnynt fwyaf. Er bod cydweithio trawsasiantaethol yn sicr yn werthfawr, nid yw cyfathrebu rhwng sefydliadau yr un peth â chydgynhyrchu.
Ar ddiwrnod 2, gwthiodd myfyrdodau Prif Weithredwr Cyd-Gynghorau Blaenau Gwent a Thorfaen, Stephen Vickers, ar “ ffordd BGT ”, y cwestiwn ymhellach, beth yw’r galluoedd sy’n galluogi llywodraeth leol i weithio’n wahanol gyda’u cymunedau? Nid rhaglen, nid label Marmot i’w fabwysiadu, ond dealltwriaeth o sut i gydweithio. Amlinellu symudiad tuag at ddiwylliant dysgu, rhannu pŵer gyda chymunedau i weithredu, meddwl ar draws seilos i ganfod pwy all yrru newid mewn gwirionedd, a rhoi caniatâd i bobl wneud pethau. Yn y bôn, mae hyn yn ymwneud â phŵer a pherthnasoedd a gweld cymunedau fel partneriaid, nid derbynwyr.
Mae hyn yn gofyn am gydlyniant o bwrpas sy'n ddigon cryf i newid ymddygiad sefydliadol, oherwydd mewn cyfnodau o argyfwng a phrinder, mae sefydliadau'n cael eu tynnu tuag at yr hyn sy'n uniongyrchol, yn rheoladwy ac yn hawdd ei reoli, gan ganolbwyntio ar dicio'r blychau o ofynion strategol, rheoli risg, amddiffyn cyllidebau. Mae'r ffocws yn y pen draw ar yr hyn a wnawn, yn hytrach nag ar yr hyn sydd angen i ni ei newid. Mae hyn yn cyd-fynd â thystiolaeth o'n hadroddiad 'Rhoi'r Pum Ffordd o Weithio ar Waith' , sy'n tynnu sylw at sut mae ymgysylltu â'r sector cyhoeddus yn "dda iawn am fynd allan a dweud beth allwn ni ei ddarparu a beth allwn ni ei wneud i helpu, heb ofyn beth sydd ei angen ar bobl".
Mae'r adroddiad hwnnw, a dynnwyd o'n gwaith gyda Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus ledled Cymru, yn nodi pedwar ffactor sy'n galluogi'r newid hwn: cofleidio diwylliannau dysgu sy'n mynd i'r afael ag ofn methu ac yn cefnogi cymryd risgiau cyfrifol; grymuso gwneuthurwyr newid sy'n bodoli ar bob lefel ond sydd angen hyfforddiant a diwylliannau cefnogol i ffynnu; buddsoddiad wedi'i dargedu , gan fod gofyn i bobl weithio'n wahanol yn gofyn am arbenigedd arbenigol a chyllid sbarduno y mae arbedion hirdymor yn eu cyfiawnhau; a chynnwys pobl bob amser ac ym mhobman, trwy berthnasoedd dilys, parhaus yn hytrach nag ymgysylltu ffurfiol yn unig.
Cyd-gynhyrchu ac Egwyddorion Marmot
Mae Egwyddorion Marmot yn dweud wrthym beth sydd angen newid. Mae cyd-gynhyrchu yn ymwneud â sut mae'r newid hwnnw'n digwydd yn gynaliadwy, wedi'i lunio'n wirioneddol gan y cymunedau sydd â'r profiad a'r wybodaeth am yr hyn sy'n bwysig. Mae egwyddor dau yn galw am alluogi pobl i wneud y mwyaf o'u galluoedd a rheoli eu bywydau. Dyna yw cyd-gynhyrchu. Mae egwyddor pump yn galw am greu lleoedd iach a chynaliadwy, ni allwch wneud hyn i gymunedau, dim ond gyda nhw. Mae'r un peth yn wir ar draws yr wyth, mae pob un yn ei gwneud yn ofynnol bod y bobl yr effeithir arnynt fwyaf yn cael eu cynnwys nid fel pynciau gweithredu, ond fel ei benseiri.
Ble mae Rhwydwaith Cydgynhyrchu Cymru yn dod i mewn
Mae Rhwydwaith Cydgynhyrchu Cymru yn bodoli'n benodol i gefnogi sefydliadau i weithio fel hyn. Rydym yn cynnig hyfforddiant, ymgynghoriaeth, hwyluso, a chymuned o ymarfer sy'n cwmpasu'r sectorau cyhoeddus a thrydydd sector ledled Cymru. P'un a ydych chi'n Fwrdd Gwasanaethau Cyhoeddus sy'n gweithio ar asesiad lles lleol, yn Fwrdd Partneriaeth Rhanbarthol sy'n dylunio gwasanaethau integredig, neu'n gorff cyhoeddus sy'n ceisio deall sut olwg sydd ar gynnwys cymunedol gwirioneddol yn ymarferol, gallwn ni helpu.
Wrth i lywodraethau cenedlaethol a lleol geisio gweithredu eu huchelgeisiau ecwiti iechyd, nid yw cyd-gynhyrchu yn ddewis ychwanegol. Dyma'r fethodoleg sy'n gwneud y gwahaniaeth rhwng fframwaith ar bapur a newid y mae pobl yn ei deimlo mewn gwirionedd. Mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant a Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol eisoes yn rhoi cyfranogiad wrth wraidd sut mae'n rhaid i gyrff cyhoeddus weithio, gyda chydraddoldeb iechyd mae'n bryd gwneud yr ymrwymiad hwn yn realiti trwy ymgorffori cyd-gynhyrchu fel y fframwaith ar gyfer gweithredu.
Os yw eich sefydliad yn gweithio ar gydraddoldeb iechyd, cysylltwch â ni. Byddem wrth ein bodd yn meddwl gyda chi am sut olwg fyddai ar gyd-gynhyrchu ystyrlon yn eich cyd-destun.